Informacje biograficzne i o dorobku naukowym

Absolwentka, a następnie pracowniczka naukowa Uniwersytetu Jagiellońskiego; polska działaczka zajmująca się problematyką praw człowieka oraz ochrony międzynarodowych dóbr kultury. Zatrudniona w Katedrze Prawa Międzynarodowego Uniwersytetu Jagiellońskiego, doktor nauk prawnych.

Pierwotnie zajmowała się badaniem tematyki dziedzictwa narodowego i ochrony dóbr kultury z perspektywy prawa międzynarodowego – wówczas kierownikiem katedry był prof. Stanisław Nahlik. Praca doktorska dr Nieć spotkała się z bardzo pozytywnym odbiorem (I nagroda czasopisma Państwo i Prawo). Książka pt. Ojczyzna dzieła sztuki: międzynarodowa ochrona integralności narodowej spuścizny kulturalnej z roku 1980 jak i późniejsze publikacje, wydawane w Polsce oraz zagranicą, zyskały uznanie międzynarodowej społeczności akademickiej. Poza prowadzeniem zajęć na Uniwersytecie Jagiellońskim występowała na licznych konferencjach, a na początku lat. 90 XX wieku była wykładowczynią na Hankuk University of Foreign Studies w Korei Południowej. Brała udział i przedstawiała swoje dokonania naukowe na konferencjach oraz seminariach naukowych na uczelniach w Stanach Zjednoczonych i ówczesnej RFN.  W publikacji zbiorowej Cultural rights and wrongs: a collection of essays in commemoration of the 50th anniversary of the Universal Declaration of Human Rights wydanej w 1998 roku przez UNESCO, znalazł się rozdział jej autorstwa zatytułowany Casting the foundation for the implementation of cultural rights (tł. Tworzenie podstawy dla implementacji praw kulturowych).

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że zgodnie z art. 27 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, każdy człowiek ma prawo do swobodnego uczestniczenia w życiu kulturalnym społeczeństwa, do korzystania ze sztuki, do uczestniczenia w postępie nauki i korzystania z jego dobrodziejstw. Każdy ma również prawo do ochrony jego interesów moralnych i majątkowych wynikających z jakiejkolwiek twórczości naukowej, literackiej lub artystycznej, której jest autorem.  Powyższe stwierdzenia są w skrócony sposób powtórzone i przeredagowane w Konstytucji RP z 1997 roku. Art. 73 stwierdza, że każdemu zapewnia się wolność twórczości artystycznej, badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników, wolność nauczania, a także wolność korzystania z dóbr kultury.

Dla rzetelnego zaprezentowania sylwetki dr Nieć trzeba wskazać, że od marca 1973 do początku 1987 roku dr Nieć współpracowała (bezpłatnie)  ze Służbą Bezpieczeństwa pod pseudonimem „Jurek”. W tym okresie, dokładniej w 1980 roku, brała udział w założeniu Solidarności na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Dr Halina Nieć była współzałożycielką oraz wieloletnią kierowniczką Ośrodka Praw Człowieka Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na początku działalności Ośrodka, wraz z Prof. Markiem Syche z Collegium Medicum, zajmowała się pracą nad badaniami dotyczącymi trwałego stanu wegetatywnego (stanu koma). W 1997 roku była zaangażowana w tworzenie pierwszej w Polsce uniwersyteckiej poradni prawnej. Pełniła funkcję koordynatora sekcji praw człowieka, która głównie zajmowała się świadczeniem pomocy prawnej w zakresie nadania statusu uchodźcy czy legalizacji pobytu na terenie Rzeczypospolitej oraz składaniem skarg do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Europejski Trybunał Praw Człowieka został powołany w 1959 roku w celu zapewnienia przestrzegania przez państwa zobowiązań wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Rozpatruje on skargi międzypaństwowe i indywidualne. Polska uznała jurysdykcję Europejskiego Trybunału Praw Człowieka 1 maja 1993 roku, czyli niedługo przed powołaniem do życia uniwersyteckiej poradni prawnej. Składne skargi muszą spełniać liczne wymogi formalne – przede wszystkim przedmiotem skargi mają być prawa i swobody zagwarantowane w Konwencji i jej protokołach dodatkowych oraz musi nastąpić uprzednie wyczerpanie wszelkich dostępnych środków zaskarżenia na drodze krajowej. Należy pamiętać, że Europejską Konwencją Praw Człowieka objęte są wszystkie osoby pozostające pod jurysdykcją państw-stron tej konwencji. Obecnie warunkiem członkostwa w Radzie Europy jest stanie się stronę EKPC.

Status uchodźcy w prawie międzynarodowym uregulowany jest w Konwencji Genewskiej z 1951 r. dotyczącej statusu uchodźców i w Protokole Nowojorskim z 1967 r. O przyznanie statusu uchodźcy może ubiegać się osoba, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie ma żadnego obywatelstwa i znajdując się na skutek podobnych zdarzeń, poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa. W pierwotnej definicji znajdowały się dodatkowo ograniczenia terytorialne i czasowe, które zniósł wspomniany Protokół Nowojorski. Nie każda osoba niemogąca lub niechcąca korzystać z ochrony państwa obywatelstwa będzie spełniać powyższe przesłanki – najczęściej problemem będzie brak uzasadnionej obawy przed prześladowaniem, które powinno wynikać z działań lub zaniechań władz państwa. Obecnie dużą uwagę zwraca się na migrantów klimatycznych, którzy nie mają możliwości ubiegania się o status uchodźcy, a jednak nie są skutecznie chronieni przez państwo obywatelstwa przed efektami zmian klimatycznych (Tuvalu, Tokelau i Kiribati to przykłady wysp, które znajdują się tylko kilka metrów nad poziomem morza i grozi im całkowite zatonięcie w ciągu najbliższych dekad).

Poza publikacją własnych prac i badań, dr Nieć zajmowała się również pisaniem opinii oraz ekspertyz dotyczących aktualnych kwestii związanych z prawem międzynarodowym dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych czy UNESCO. Od roku 1993 była ekspertem polskiego komitetu ds. UNESCO, a w 2000 roku członkinią Rady ds. Praw Człowieka przy Ministrze Spraw Zagranicznych. Dwa lata później została powołana przez Ministra Spraw Zagranicznych do składu Doradczego Komitetu Prawnego.

Z inicjatywy dr Nieć oraz jej studentów w 2002 roku powstała organizacja pozarządowa, znana wówczas jako Polski Ośrodek Praw Człowieka. Po swojej śmierci dr Nieć została mianowana na patronkę organizacji – obecnie znanej jako Centrum Pomocy Prawnej im. Haliny Nieć. Już od ponad 20 lat Centrum działa na rzecz ochrony praw człowieka, przede wszystkim świadcząc bezpłatną pomoc prawną osobom z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym i dyskryminacją.