Informacje biograficzne

Stanisław ze Skarbimierza – polski prawnik, filozof, teoretyk prawa międzynarodowego, rektor i profesor Uniwersytetu Krakowskiego, kanonik kapituły katedralnej na Wawelu.

Urodził się ok. 1360 r. w Skarbimierzu (obecnym Skalbmierzu) w rodzinie mieszczańskiej. Studia na Uniwersytecie Praskim, na wydziałach sztuk wyzwolonych i prawa zakończył w 1396 r. promocją na doktora prawa kanonicznego. Po powrocie do Krakowa jeszcze mocniej związał się z dworem królowej Jadwigi Andegaweńskiej, był m.in. jej spowiednikiem oraz kaznodzieją katedralnym. Pełnił także funkcję wikariusza generalnego biskupa krakowskiego. Na pogrzebie królowej Jadwigi wygłosił kazanie, w którym podkreślał świętość Andegawenki. Później z jego inicjatywy rozpoczęły się starania o przeprowadzenie jej kanonizacji.

Dwukrotnie piastował godność rektora Uniwersytetu Krakowskiego. W 1400 r. został pierwszym rektorem odnowionej przez Jagiełłę – zgodnie z testamentem królowej Jadwigi – uczelni. Zasługą Stanisława był dobór zespołu profesorów, tj. mistrzów i doktorów, którzy rozpoczęli wykłady, dysputy i ćwiczenia na wszystkich czterech fakultetach: sztuk wyzwolonych, medycyny, prawa kanonicznego i teologii. Pozyskał on również sporą grupę studentów, o czym świadczy liczba 206 żaków, których wpisał do metryki w 1400 r. Jako rektor przyczynił się także do powołania komisji, złożonej z doświadczonych uczonych, dla opracowania pierwszych statutów uniwersyteckich i sam stanął na jej czele. Po raz drugi rektorem został w 1413 r. Należy jednak zauważyć, iż nawet gdy przestał być rektorem, przez cały okres swej pracy uniwersyteckiej na katedrze prawa kanonicznego, aż do śmierci, troszczył się o rozwój krakowskiej wszechnicy.

Pod kierunkiem Skarbimierczyka doktorat praw uzyskał Paweł Włodkowic, który później rozwinął prawnomiędzynarodowe koncepcje swojego mentora.

Stanisław ze Skarbimierza był głównie teoretykiem prawa, jednakże jego wiedza i umiejętności sprawiły, iż w trakcie procesu rzymskiego w sporze polsko-krzyżackim i związanej z nim misji legata Antoniego z Mediolanu w 1422 r. Skarbimierczyk został powołany na jednego z pełnomocników króla polskiego. Warto także wspomnieć, że w 1430 r. wraz z innymi profesorami Akademii Krakowskiej przygotował pierwsze w dziejach Uniwersytetu prawne orzeczenie, tzw. consilium pięciu polskich prawników, w związku z próbą koronowania Witolda przez króla rzymskiego Zygmunta. Zgodnie z polską racją stanu, dowiedziono w nim, iż prawo do udzielenia korony królewskiej przynależy tylko papieżowi i koronacja ta nie byłaby legalna.

Do końca życia pozostał aktywnym uczestnikiem debaty publicznej – zmarł, wygłaszając kazanie w Katedrze Wawelskiej, 9 stycznia 1431 r.

Dorobek naukowy

Dorobek naukowy Stanisława ze Skarbimierza cechuje pogłębiona refleksja nad państwem i prawem, w szczególności prawem konfliktów zbrojnych. Brał on aktywny udział w życiu publicznym, starając się swymi mądrymi radami i wsparciem przysłużyć Polsce, mimo iż nie piastował żadnego urzędu państwowego. Dowodem jego zaangażowania w sprawy państwa jest pełen erudycji zbiór 113 traktatów-kazań mądrościowych (Sermones sapientiales), które powstały w latach 1407–1415.

Najbardziej znanym spośród nich i najczęściej przywoływanym, zwłaszcza w kontekście sprawiedliwości międzynarodowej, jest kazanie De bellis iustis (O wojnach sprawiedliwych), które powstało prawdopodobnie w pierwszej połowie 1410 r. w związku z konfliktem Królestwa Polskiego z Zakonem Krzyżackim. W żadnym jednak jego fragmencie Skarbimierczyk nie wspomina bezpośrednio o sporze polsko-krzyżackim, lecz kwestię wojny rozważa in abstracto. Autor w swym dziele twórczo korzystał z dotychczasowego dorobku w dziedzinie prawa narodów oraz kanonistyki, odwołując się obszernie chociażby do św. Augustyna, św. Tomasza z Akwinu, Gracjana czy Rajmunda z Penjafort. W kazaniu O wojnach sprawiedliwych Stanisław ze Skarbimierza wymienił pięć zasadniczych warunków wojny sprawiedliwej:

• Udział w wojnie mogą brać tylko osoby świeckie (a nie duchowne).
• Wojna może być prowadzona tylko dla odzyskania odebranych terytoriów lub w obronie ojczyzny.
• Wojna musi być koniecznym środkiem przywrócenia pokoju (sprawiedliwa przyczyna).
• Motywem wojny nie może być nienawiść, zemsta czy chciwość, ale jedynie gorliwość wobec prawa Bożego, miłość do ludzi, poczucie sprawiedliwości (czysta intencja).
• Wojna sprawiedliwa winna być wsparta autorytetem Kościoła (zwłaszcza wojna prowadzona w imię wiary) lub upoważnieniem władcy.

Należy podkreślić, iż Stanisław ze Skarbimierza jako jeden z pierwszych prawników na świecie stanowczo stwierdził, że nie wolno wywoływać nieuzasadnionej wojny i bez słusznego powodu walczyć z drugim człowiekiem. Walka zbrojna powinna bowiem być ostatecznym rozwiązaniem i można ją usprawiedliwić wyłącznie pod określonymi warunkami. Uczony ten przełamał powszechne wówczas mniemanie, iż odmienne prawa obowiązują w stosunku do państw chrześcijańskich i pogańskich. Przyznając również nie-chrześcijanom prawo do toczenia wojny sprawiedliwej, dostrzegł on bowiem istnienie wspólnoty międzynarodowej (pojmowanej szerzej niż wspólnota religijna), w której powinny obowiązywać równe dla wszystkich prawa wojny i pokoju. Jako jeden z pierwszych uznawał zakaz zaboru państw „pogańskich”.

W dziedzinie prawa w wojnie Skarbimierczyka cechował większy konserwatyzm – zgadzał się z twierdzeniami ówczesnych, iż strona prowadząca sprawiedliwą wojnę nie jest ograniczona w wyborze metod i środków walki (o ile spustoszeń nie czyniono „złośliwie”). Uznawał również koncepcję zawojowania (debellatio) i łupów wojennych – choć co do zasady wykluczał ich uzyskanie przez duchownego, za wyjątkiem uzyskania ich od władcy w trakcie trwania wojny. Przyjmował też za zgodną z prawem walkę o Ziemię Świętą, jako utraconą przez cesarstwo.

De bellis iustis wraz z kazaniem De rapina (O rozboju) uważa się za pierwszy w literaturze światowej systematyczny wykład prawa wojny.

Twierdzenia prawnomiędzynarodowe Stanisława ze Skarbimierza uznaje się obecnie za podstawę doktryny polskiej szkoły prawa międzynarodowego. Jakkolwiek w sferze ius in bello (prawo w wojnie) podzielał poglądy swojej epoki, to w dziedzinie ius ad bellum (prawo do wojny) prezentował stanowisko nowatorskie, uznając prawo nie-chrześcijan do toczenia wojny sprawiedliwej. Poglądy krakowskiego uczonego wyprzedzały jego czasy. Dopiero wiek później koncepcje zgodne z tezami Skarbimierczyka sformułowała tzw. „szkoła z Salamanki”, która z kolei wywarła znaczny wpływ na przekonania Hugona Grocjusza, wyrażone w dziele De iure belli ac pacis libri tres.

Stanisław ze Skarbimierza był również teoretykiem państwa i ustroju. W kazaniu Sermo de diligendo bono communi (Mowa o powinności poszanowania wspólnego dobra) przedstawił teorię państwa-organizmu, w którym każdy z „organów” powinien zajmować hierarchicznie przynależne mu miejsce i troszczyć się o dobro wspólne. W dziele tym wymienił także zasady, którymi powinno kierować się państwo, szczególnie akcentując rolę sprawiedliwości oraz zgody obywateli i ich zaufania do władz. Ponadto zwrócił on uwagę, iż państwo, aby osiągać zamierzone przez siebie cele powinno mieć mądrych doradców. Natomiast w obfitującym w antyczne i biblijne przykłady Kazaniu o tym, że nad działania wojenne należy przedkładać mądrość (Sermo, quod sapientia sit armis bellicis praeponenda) jurysta ze Skalbmierza docenił rolę prawa w państwie, zauważając że: „Żadna wspólnota, władza ani królestwo nie mogą istnieć w dobry sposób, jeśli nie kieruje nimi godne zaufania prawo”. Warto zauważyć, iż tematyka tej mowy znakomicie współgra z obecną dewizą UJ: Plus ratio quam vis.

Do bogatego dorobku pisarskiego pierwszego rektora krakowskiej wszechnicy należą również kazania ściśle związane z uczelnią – np. w wygłoszonej 26 lipca 1400 r., z okazji inauguracji Akademii Krakowskiej mowie Pochwała Uniwersytetu na nowo ufundowanego (Recommendatio Universitatis de novo fundatae) Skarbimierczyk porównał Uniwersytet do tronu Bożego, otoczonego cherubinami. Wygłosił również dwie mowy okolicznościowe z okazji obejmowania urzędów przez rektorów, czy pochwałę studiów uniwersyteckich – przy okazji ww. promocji doktorskiej Pawła Włodkowica (1411 r.). Godną odnotowania jest także, zachowana wraz z mową inauguracyjną, tzw. Mowa o złych studentach. Utwór ten zawiera bogaty w szczegóły obyczajowe obraz codziennego życia ówczesnych żaków.

„Ojciec polskiej szkoły prawa narodów” był niezmiernie płodnym pisarzem – pozostawił po sobie w sumie ponad pięćset utworów o tematyce prawnej, filozoficznej, teologicznej i dydaktycznej.